Multikulturalizam za početnike u osnovnim crtama

Rad koji je Prof. dr Duško Radosavljević izložio 15. juna 2016. na Govornici Vojvođanskog kluba „Multikulturalna Vojvodina danas“

MULTIKULTURALIZAM DANAS – Multikulturalizam za početnike u osnovnim crtama[1]

 

1) Šta je to multikulturalizam ?

 

Multikulturalizam, kao ideal skladnog života kulturno različitih grupa, a u kontekstu pluralnog društva, postaje od sedamdesetih godina 20. veka formativno načelo društvenog ustrojstva i razvoja demokratskih zemalja. Takođe, multikulturalizam nije samo određeni teorijski okvir, po kojem se evidentna kulturna raznolikost iskazuje kao svojevrsno društveno bogatstvo, već predstavlja i izraženi politički okvir za utvrđivanje društvenih odnosa, na osnovu kojih različite kulture mogu slobodno razvijati svoje vlastite identitete, dok istvovremeno učestvuju i u jačanju zajedničkih društvenih i kulturnih institucija.

U osnovi problema uspostavljanja ideje multikulturalizma je nedovoljna izoštrenost korišćenja termina multikulturalizma, kad se on pojavljuje u kontekstu rasprave o državnom ustrojstvu, s jedne, i u društvenom životu, s druge strane. Zato o multikulturalizmu možemo raspravljati u vezi s odnosima manjine i većine, marginalizovanim ili isključenim etničkim ili neetničkim grupama, etničkom pluralizmu, nacionalnom pluralizmu, kulturnim posebnostima etničkih zajednica u sklopu nacionalnih država i slično.

Odnos građanskog statusa i multikulturalizma je više nego značajan jer se reafirmacijom različitosti pokušava, bar delimično, popunjavati praznina nastala fijaskom modernog projekta nacionalne države. Takođe, bitno je uočiti i znatni uticaj globalizacije, na odnose moći i mesta, te globalizacijsko urušavnje određenih ideologija, relativno autonomnih nacionalnih kultura, kao i pokretljivost ljudi preko nacionalnih granica, što rezultira heterogenim, kulturno raznolikijim stanovništvom. Nužno je uočiti odnos multikulturalizma i obrazovanja, religije, rada i roda. Stoga ćemo u „igru“ uvesti i pojmove „afirmativne akcije“ i „političke korektnosti„. Prvi izraz, „afirmativna akcija“ se šezdesetih godina 20. veka pojavio u SAD, kao dio socijalnih reformi kojima se trebao poboljšati društveni položaj diskriminiaanih grupa – pripadnika etničkih zajednica i žena. Cilj je bio uskladiti položaj pripadnika neke grupe u određenom društvenom segmentu sa učešćem u ukupnom stanovništvu. Drugi termin – „politička korektnost“ je vrlo višestrukog značenja, koji se nameće u mnogobrojnim sferama javnog i privatnog života. Uglavnom, smatra se da je politička korektnost način menjanja društvenog položaja manjinskih i ugroženih skupina.[2]

Bili zagovornici ili protivnici koncepta multikulturalizma, ostaje kao činjenica da je multikulturalizam danas jedan od ključnih teorijskih i praktičnih obrazaca za razumevanje modernog sveta, upravo zbog problema različitosti na koje upućuje.

 

2) Živ je multikulturalizam, umro nije!

 

Koji su današnji međunarodni izazovi u oblasti multikulturalizma? Krenimo od evropskih iskustava. Europa je multikulturalna, kao mesto susretanja kultura, koje se isprepleću, obogaćuju, nadopunjuju. Ali, u poslednje vreme svedočilo se i o krizi politike u odnosu na kulturu i identitet velike zajednice Starog kontinenta, gde perspektivno i Srbija traži svoje mesto. Kada govorimo o krizi multikulturalnog modela, referiraćemo se na Nemačku, Francusku i Italiju, kao na najizrazitije primere krize multikulturalnih društava. Nemačka kancelarka Angela Merkel, na sastanku je mladih Demohrišćanske unije (CDU), izjavila kako multikulturalni koncept, prema kojemu „ljudi žive sretno jedni pokraj drugih[3], jednostavno nije uspio u zemlji u kojoj živi oko četiri miliona muslimana. Ukratko, Merkel je „ustvrdila“ smrt multikulturalizma u Njemačkoj.

Takođe, francuska politika prema Romima napravila je radikalan zaokret, predvođena bivšim predsednikom Nicolasom Sarkozyjem, pa su tako Francuzi sproveli deportaciju Roma nazad u Rumuniju. Sličan problem je imala i Italija, sa divljim naseljima iseljenika iz Rumunije. Samo, zajedničko italijanskom i francuskom problemu, je to da je kod njih problem sa građanima EU-a, jer Rumunija je član Evropske unije. Zato i pitamo – da li je i za koga je multikulturalizam mrtav?

Prof. dr Duško Radosavljević

Prof. dr Duško Radosavljević

Europa, koja očigledno i počiva na kulturnim različitostima, teško se nosi s problemom multikulturalizma, međutim, “teško je reći da je multikulturalizam mrtav, posebno u Njemačkoj, kada nije ni bio na djelu. Multikulturalizam je nesumnjivo u Europi postao vrlo nepopularan termin, ali problemi multikulturalnih društava, o kojima govori multikulturalizam ostaju”, kaže Milan Mesić. “Činjenica jest da je njemačko društvo danas izrazito multikulturalno, a više ili manje, takva su i druga europska društva. Ona jednostavno nisu nacionalno, etnički, vjerski, kulturalno, vrijednosno, itd. homogena”, pojašnjava on. Osnovni je problem državnog odnosa prema multikulturalizmu jeste fatalni nedostatak jasne politike, koja bi ga podržavala i nadopunjavala. “Službena državna politika nacionalnoga (u državno političkom smislu) identiteta, može svoju multikulturalnost prihvaćati kao pozitivnu stvar, bogatstvo društva, i štoviše aktivno priznavati i podupirati kulturne različitosti. Približno u tom smislu jedino Kanada vodi takvu politiku, koja se onda može nazvati multikulturalističkom”, kaže Mesić.[4]

Pogrešno shvatanje multikulturalizma kod njegovih kritičara, zapravo je i dobar dio nesporazuma, te nije čudno da ga Merkelka pojednostavljuje, i banalizuje na koncepciju društva u kome će jedna pored duge da žive različite useljeničke grupe, neintegrisane u većinsku i dominantnu maticu društva, što nije daleko od apartheida, a to bi bila želja domaćih i imigrantskih verskih fundamentalista u Nemačkoj. Opet, oni zastupaju isključivost kultura i zajedničkog života, i ne odgovara im integracija kulturno različitih useljeničkih grupa u njemačko društvo. Nasuprot tome, druga strana, zagovara integraciju kulturno različitih manjinskih grupa, i to  ne putem (nasilne) asimilacije, koja ionako ne može biti efikasna. Za ovu drugu varijantu smatramo da je današnja Njemačka, koja do 90-ih nije službeno priznavala da je imigracijsko društvo, i stoga kasnije krenula s politikom integracije, itekako sposobna.

Drugo naše pitanje je da li je moguće ostvariti jedinstvo u različitosti, odnosno, kako to napraviti? Jer, pošto ništa nije jednostavno usklađivati u društvenim odnosima, pitanje je kako iste uskladiti kada se priča o kulturnoj različitosti. “Ujedinjujuća Europa, potaknuta različitošću koju su u njoj učinili vidljivom upravo imigranti, od sedamndesetih godina 20. stoljeća, službeno izgrađuje interkulturalističku politiku koja je utemeljena na postulatima jednakovrijednosti i nužnog prepletanja različitih kultura”, ističe Jadranka Čačić-Kumpes. “Jedni to shvaćaju kao zahtjevan projekt za koji su potrebne korjenite institucionalne promjene, osobito na području obrazovanja, a drugi kao nedodirivanje različitih kultura koje sretno žive jedna pored druge, što je Angela Merkel u nedavnom obraćanju mladima svoje stranke ‘definirala’ kao multikulturalizam”, pojašnjava Čačić-Kumpes. Naravno, trebamo biti svesni činjenice da postoji i treća struja, koja zagovara asimilaciju kao zalog jedinstva svih građana u prosperitetnoj državi.

Iako ni među teoretičarima nema suglasnosti, ipak nitko tko se bavi pitanjima kulturne i etničke različitosti u društvu, nakon svih istraživanja i prinosa na tome području, ni ne pomišlja na negiranje činjenice da se kulture neprekidno dodiruju i prepleću, bilo namjerno, bilo nenamjerno, te da su ti procesi nezaustavljivi”, efektno poentira Čačić-Kumpesova[5].

Iz ovoga nam nužno sledi da se kultura i identitet, shvataju i razumevaju kao procesi u kojima su jednaki akteri oni brojniji i moćniji, kao i oni u manjini. Ako bi uspostavili procese redukovanja odnosa između pripadnika različitih kultura, i to na one koji se moraju prilagođavati, te na one kojima se mora prilagođavati, to bi perdszvaljalo ne samo nepriznavanje društvene stvarnost, već zatvaranje očiju pred posledicama koje takvo redukovanje može imati, u svakom slučaju izvor konflikata u društvu i sasvim sigurno, civilizacijski sunovrata.

Na osnovu ovog kratkog izleta u određena evropska uskustva. čini nam se da izjave vodećih europskih političara i njihova dela, samo odražavaju njihovo neadekvatno razumevanje problema, a dok je to tako, multikulturalizam će istima zasigurno predstavljati nesavladivu prepreku, kao i razlog za određene negativne deklaracije. Pošto ovo nije problem koji je nastao preko noći i koji će isto tako brzo i nestati, nego otrežnjavajuća činjenica, s kojom svi živimo dugo vremena, moramo se time pozabaviti na adekvatan način. Svi mi je moramo priznati je, i početi raditi na njezinoj punoj integraciji u društvo. To nam je činiti, to je naša  budućnost, a ne crna prognoza, ma ko da stoji iza nje.

 

3) Izgradnja multikulturalnog društva u Srbiji i Vojvodini na početku XXI veka

 

Pre 1990. godine, kada je uveden višestrančki sistem u Jugoslaviji i Srbiji, manjinske nacionalne zajedice su tvorile specifičan entitet, poznat pod nazivom narodnosti, koji je u ustavno-pravnom i političkom životu bivše nam države, bio izjednačen sa pojmom naroda. Posebno je to bio slučaj u SAP Vojvodini, gde je njihov broj bio veoma značajan. U političkoj praksi, kao  u svakidašnjem životu, poštovao se komplikovani, ali veoma efikasan sistem “nacionalnog ključa”, gde se dosta vodilo računa da u organima političkih organizacija[6], kao i u organima društveno-političkih zajednica[7] budu adekvatno zastupljeni pripadnici svih naroda i narodnosti. Tako je, podsetimo, u AP Vojvodini, predsednik Predsedništva SAP Vojvodine[8] bio Nandor Major, etnički Mađar, više predsednika pokrajinske vlade su bili iz redova ne-Srba[9], više predsednika Skupštine, itd. Svojevrsna idila je trajala do sredine 80-ih godina, prošlog veka[10], kada su dovedena u pitanje sva dostignuća bivše zajedničke države, pa tako i rešenja iz oblasti zaštite prava nacionalnih zajednica, i bilo je belodano jasno da se koncepcija Jugoslavije, “bratstva i jedinstva”, ravnopravnosti naroda i narodnosti, neće održati. Započeli su ratovi, koji su kao produkt imali šest plus jednu novoosnovanu državu[11], strahovite ljudske i materijalne žrtve[12], razaranja koja su sama sebi bila cilj, etničku promenu stanovništva, te, konsekventno pobedničkim nacionalističkim politikama, svođenjem nekadašnjih naroda na status “nacionalne manjine”.

Dakle, sistem zaštite pripadnika naconalnih zajednica  u Republici Srbiji razvijan je još za vreme Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije, u kojoj se na kvalitetniji način u odnosu na ostale socijalističke zemlje gledalo na pitanja nacija i etniciteta. Tako je SFR Jugoslavija kroz različite mehanizme obezbeđivala zaštitu prava takozvanih “narodnosti”, pa je Ustav iz 1974. godine definisao položaj narodnosti i njihova kolektivna prava, a pominjana, jugoslovenska institucija “ključa”, omogućavala je, uprkos jednopartijskom sistemu, zastupljenost nacionalnosti u političkom životu. Sledeći ovakvu politiku, sve su nacionalne grupe bivše Jugoslavije, sa 6 konstitutivnih naroda (Srbi, Hrvati, Makedonci, Hrvati, Slovenci, Muslimani), proporcionalno bile predstavljene na svim nivoima vlasti. Najviši stepen participacije bio je na lokalnom nivou. Pripadnici nacionalnosti su imali pravo na službenu upotrebu jezika, autonomiju u kulturi u smislu osnivanja različitih kulturnih udruženja i institucija kulture, kao i obrazovanje na svom maternjem jeziku. U vreme druge Jugoslavije najveći broj pripadnika manjinskih etno-kulturnih grupa živeo je na teritoriji republike Srbije, konkretno u SAP Vojvodini. Raspadom SFRJ na teritoriji Srbije su se pojavile nove nacionalne grupacije – zajednice, koje su u okviru prethodne države bile konstitutivni narodi. Sem normativnog problema regulisanja statusa Slovenaca, Makedonaca, Hrvata, Crnogoraca i Muslimana/Bošnjaka, u Srbiji je opšta društvena klima bila izuzetno nepovoljna, imajući u vidu sankcije međunarodne zajednice, ratove na prostoru bivše države, duboku političku podeljenost i pauperizaciju ogromnog dela stanovništva. Etničke netrpeljivosti su bile izražene uprkos Ustavu iz 1990. godine, koji je u principu garantovao prava nacionalnim zajednicama, koja nisu bila poštovana. U poslednjoj deceniji prethodnog veka razorene su osnove finansiranja manjinskih organizacija i udruženja, i institucija koje su u sistemu javne uprave bile nadležne za ostvarivanje njihovih prava. Etnifikacija politike i populizam, koje je tadašnja vlast koristila kao tehniku mobilizacije birača, sukobi sa susednim narodima bivše Jugoslavije, uzrokovali su opštu nesigurnost građana i sve veću distancu, animozitete i nepoverenje između etničkih zajednica u zemlji.

Period od 1990. godine, koji je završen 2000. godine, pobedom pro-evropskih snaga u Hrvatskoj i Srbiji, na velika iskušenja je stavio sposobnost manjinskih zajednica da se održe, očuvaju identite, da se osnaže, da aktivno učestvuju u političkom i javnom životu. Određeni deo nacionalnih elita se nije dobro snašao, određeni deo to nije ni pokušao, imajući u vidu agresivni karakter režima u Srbiji, izuzetno nepovoljan po Vojvodinu u celini, kao i prema težnjama manjinskih nacionalnih zajednica. Tako smo imali slučaj da predstavnici određenih zajednica ne žele da aktivno potpomognu napore za demokratsku poromenu vlasti, neke opcije su usko gledale na interese svoje zajednice, zanemarujući celinu, neki su se interesovali samo za očuvanje ograničenih nacionalnih interesa (npr. kultura i informisanje), neki su bili eksponenti politika države-matice, neki su se odrekli prava na javni i politički angažman, prepuštajući svoje probleme za rešavanje političarima zemlje-matice, neki su od početka imali čvrst politički stav o neophodnosti promena režima i izgradnje stabilnih demokratskih i institucija za zaštitu ljudskih prava. Ipak, pretežan stav svih tih “olovnih godina”, bio je da bi ta pitanja bila lakše rešavana u okviru AP Vojvodine, baš zbog velikog broja pripadnika nacionalnih zajednica, koje žive u istoj, nego u okvirima R Srbije, posebno SR Jugoslavije, koja je tada još uvek egzistirala.

U toj atmosferi, posle pobede opozicije 2000. godine, doneti sa novi zakoni koji tangiraju prava nacionalnih zajednica. Oni nisu naišli na veliko odobravanje ni iz redova nacionalnih zajednica, niti liberalno-demokratske i građanske javnosti. Iako su pravno-formalno bili usaglašeni sa stavovima evropskih emisara[13], bilo je očigledno da će njima predviđeni nacionalni saveti, kao krovne nacionalne institucije, biti pod (pre)velikim uticajem dominantne političke partije unutar nacionalne zajednice, da će biti mali, ili nikakav, uticaj organizacija civilnog društva u njima, da odredbe tog zakona mogu biti kontraproduktivne, da mogu izazivati neželjene (nacionalističke) reakcije unutar samih manjinskih zajednica, i što je mnogo opasnije, nacionalističke reakcije većinske nacionalne zajednice, da nisu jednako tretirane “male” i “velike” nacionalne zajednice, da je pisan po meri samo jedne nacionalne zajednice, itd. Ali, očigledno je želja da se to pitanje brzo reši pretegnula, nad, po nama, opravdanom bojazni, da u praksi može doneti niz problema, posebno kada se neke odredbe neoprezno koriste.

Nakon petooktobarskih promena demokratska vlast Srbije je preduzela neophodne mere da bi se SRJ, tadašnja politička zajednica u kojoj je Srbija bivstvovala, prodružila Ujedinjenim nacijama, Savetu Evrope i ostalim međunarodnim organizacijama, kao i obaveze u vezi sa međunarodnim standardima zaštite nacionalnih zajednica, odnosno, država se obavezala da razvija demokratske institucije i procedure i da uvede posebne mere usmerene ka zaštiti nacionalnih zajednica, da sprovede politiku multikulturalnosti, preporučenu kroz dokumenta OEBS-a, Saveta Evrope, Evropske komisije, itd. Da podsetimo, Srbija je potpisnica Okvirne konvencije za zaštitu prava nacionalnih manjina i Evropska povelja o regionalnim i manjinskim jezicima, kojima se definiše minimum zaštite garantovan nacionalnim zajednicama. Položaj nacionalnih zajednica uređuju Ustav usvojen 2006. godine i posebni zakoni, među kojima se izdvajaju Zakon o zaštiti prava i sloboda nacionalnih manjina (2002. godine, nastavio da važi u Srbiji nakon izdvajanja Crne Gore iz Zajednice Srbije i Crne Gore), Zakon o službenoj upotrebi jezika i pisma, Zakon o osnovama sistema obrazovanja i vaspitanja i Zakon o lokalnoj samoupravi (2002/6/7). Srbija ima bilateralne ugovore o zaštiti manjinskih zajednica sa Hrvatskom, Makedonijom, Mađarskom i Rumunijom.

Šta imamo danas? Ulazeći u drugu decenije XXI veka, Srbija je i dalje opterećena problemima u vezi sa etnicitetom, koja su savremenim društvima apsolvirana, ili su na tragu usklađivanja različitih interesa tradicionalnih etničkih zajednica. Određene namere da se iskustvo Srbije uporedi sa slučajevima problematičnih odnosa u zapadnoevropskom regionu, su neproduktivna, jer je koren istih sasvim različit. U Evropi su problem vezani za stanovništvo iz nekadašnjih kolonija, u Srbiji su to tradicionalne etničke zajednice. Za ugledati je se, kad se gleda iz Srbije, na države u regionu, a gde je situacija u vezi sa prirodom multikulturalnosti slična, koje su uspostavila stabilne osnove za razvoj održive demokratije. Sadašnji trenutak u Srbiji nije ohrabrujući, a postojeće stanje je takvo da se u određenom trenutku može izazvati kriza u određenim delovima Srbije. Budućnost koja je pred nama, pokazaće da li će odredbe Ustava, i ostalih zakonskih tekstova, biti mudro primenjivane, i kao takve biti i osnova za kreiranje odgovarajuće politike multikulturalnosti. Za sada smo sigurni da je dosta vremena od donošenja poslednjeg Ustav R Srbije (2006), potrošeno na izgovore zašto da se nešto ne uradi.

U samom naslovu moje teme, koju sam danas hteo da vam izložim, vidim klicu protivrečnosti, koje je teško pomiriti, odnosno, gledano iz današnje perspektive, nemoguće je stvoriti produktivnu aktivnost koja bi očuvala multietnički identitet Vojvodine, sa ovakvom političkom scenom, bez obzira kakva rešenje bila ponuđena ili kreirana u svrhu određene političke reprezentacije nacionalnih zajednica. Tu vidim sledeće probleme:

– Nepostojanje volje političkih aktera, kako na republičkom nivou, ali, istovremeno i na nivou pokrajine, da se pitanje političke reprezentacije nacionalnih zajednica reši na produktivan način, te dugoročno;

– (Ne)Legitimnost nacionalnih saveta za vođenje produktivne politike, po meri pripadnika zajednice, ne samo za interes političke klase unutar zajednice; problematičnost izbora nacionalnih saveta;

– Nametanje političkog arbitriranja u nacionalnim savetima; povećana mogućnost izborne manipulacije; vođenje biračkih spiskova od strane fakultativnih organa; vešto krojenje izbornih rezultata od strane određenih političkih grupacija, pokušaj «cementiranja» političke vladavine postojeće političke grupacije mimo izbornih rezultata, itd;

– Nepostojanje koncepta razvoja Vojvodine kao multietničkog regiona, te s tim povezano, nemogućnost i očuvanja multietničkog identiteta Vojvodine, kod nosilaca političkog mandata u AP Vojvodini, ali i u relevantnim političkim opcijama sa centralom u Beogradu; neumešnost u kreiranju istoga i/ili nespremnost da se Vojvodina drugačije sagleda i izgrađuje drugačije, osim kao budžetski tošak – 7% posto budžeta Srbije;

– Nepostojanje šire političke, kulturološke, ekonomske, civilizacijske, pluralističke, platforme Srbije kao EVROPSKE, MULTIKULTURALNE, državne i političke zajednice, ponuđene od strane BITNIJIH političkih grupa, te nosilaca političkih mandata u Srbiji (parlament, vlada, predsednik), koja bi stvorila pretpostavke za modernizacijski kod Srbije, te u sebi sublimisala i UČEŠĆE NACIONALNIH ZAJEDNICA U IZGRADNJI IDENTITETA SRBIJE, POSEBNO MULTIKULTURALNOG IDENTITETA VOJVODINE;

– Beznadežno zastareli koncepti političkih elita u Srbiji i Vojvodini, koji se više baziraju na obezbeđivanju resursa za dugu vladavinu i obezbeđenje interesa partijskog članstva, vešto prikrivenih iza tzv. „državotvornih tema“, takođe onemogućava uspostavljanje adekvatne politike u ovoj oblasti;

– Nemoćnost srpske/vojvođanske političke scene da sebe legitimiše na polaznim osnovama da je puna autonomija ličnosti preduslov za izgradnju moderne političke zajednice, osnovni je problem koji stoji na putu, kako uključenja u političke procese nacionalnih zajednica, tako i u izgradnji multikulturnog identiteta Vojvodine, ali i moderne, šire političke zajednice, republike Srbije.

 

4) Šta nam je raditi?

 

Kako je pre mnogo godina ustvrdila velika filozofkinja 20. veka, Hana Arent, ljudi nužno, nezavisno od svoje volje, žive u određenoj političkoj zajednici – državi. Opet, kao slobodne jedinke, sa punim pravom na autonomiju ličnosti, udružujemo se u šire društvene sklopove – grupe i kolektive, kako bi sačuvali našu privatnost, sigurnost, slobodu, ali i identitet. Ti identiteti mogu biti, i jesu, na područjima gde žive više zajednica, višestruki! A, kako kaže Amin Maluf, „identitet neke osobe nije dodavanje autonomnih pripadnosti jedne na drugu, to nije neki ‘pačvork’, to je crtež na zategnutoj koži; dotaknemo li samo jednu pripadnost, cela osoba uzdrhti“.[14] Na ovim našim područjima, područjima bivše Jugoslavije, mi smo, narodi i narodnosti iste te Jugoslavije, jednu veliku humanističku, evropsku, multikulturalnu ideju uspešno likvidirali. Sada, kada živimo u Srbiji i Vojvodini, potrudimo se da ovu multikulturalnu sredinu oplemenimo, učinimo efikasnom i prijemčivom za život u različitostima i savladavanju iskušenja zajedničkog života. Za početak, na način Mike Antića, koji je ovako pesmu sastavio:

pevaj pijano racki, mađarski, totski, vlaški,
makedonski i lički, preko dalekih njiva,
i voleću te uvek, krvavo moje odojče i srećo nova,
jer se ne stidim tvog otegnutog govora i slanine i kudeljnih gaća,
od paorske sam krvi, psovki, radosti, snova…
Razdrlji prsluk i gutaj! Ja ovu zdravicu plaćam!


[1] Izlaganje na Govornici Vojvođanskog kluba, „MULTIKULTURALNA VOJVODINA DANAS“,  održane 15. juna 2016 godine,  u Skupštini AP Vojvodine, u Novom Sadu. Podnaslov ovoga teksta sam preuzeo iz naslova jednog poglavlja knjige Milana Mesića, MULTIKULTURALIZAM: DRUŠTVENI I TEORIJSKI IZAZOVI, Zagreb, 2006.

[2] Po stavovima protivnika, menjanje reči ne podrazumeva i menjanje stavova, nego, ako je i dalje diskriminatoran, njegovo pristojno kamufliranje.

[3] Vidi tekst: “Merkelino poimanje multikulturalizma nije daleko od apartheida”, Dnevnik.hr, 15. 11. 2010. godine.

[4] Svi citati iz: “Merkelino poimanje multikulturalizma nije daleko od apartheida”, Dnevnik.hr, 15. 11. 2010. godine.

[5] Svi citati iz: “Merkelino poimanje multikulturalizma nije daleko od apartheida”, Dnevnik.hr, 15. 11. 2010. godine.

[6] Savez komunista Jugoslavije, vodeća snaga države i društva, te, Savez Sindikata, Savez socijalitičkog radnog naroda, Savez boraca i Savez socijalističke omladine.

[7] Opština, autonomna pokrajina, republika, federacija.

[8] Predsedništvo je bilo kolektivni organ. Autonomne pokrajine su po Ustavu SFRJ iz 1974. godine imale isti status kao i republike, pa su tako imale i sve državne organe, po ugledu na njih.

[9] Npr. Geza Tikvicki, Franja Nađ, Jon Srbovan,…

[10] Vidi više o tome u: D. Radosavljević. 2001. ELITE I TRANSFORMACIJA, Novi Sad

[11] Srbija ne priznaje nezavinost Kosova.

[12] Ratne aktivnosti su posebno došle do izražaja u Vojvodini, koja, osim što je bila svojevrsna „ratna komora“ Miloševićevog režima, gde je bilo mobilisano više od 100.000 vojnika za ratove u Hrvatskoj i BiH, pa je u te svrhe opljačkana višegodišnja poljoprivredna proizvodnja, nego su i pripadnici etničkih Mađara, Rusina, Slovaka i Hrvata, bili prinuđeni da ratuju protiv svojih sunarodnika, u drugima republikama Jugoslavije.   

[13] U Srbiji se posle 5.-og oktobra 2000. godine uvek naglašava visoka saglasnost sa stavovima evropskih delegacija, emisara i institucija, sa posebnim stavom da su naši zakoni „najviši svetski standardi u ovoj oblasti“!

[14] A. Maluf. 2003. UBILAČKI IDENTITETI, Beograd, str. 23